Wederzijdse instemming

Wederzijdse instemming betekent dat beide mensen echt willen wat er gebeurt, vrijwillig en op elk moment opnieuw. Sinds 1 juli 2024 staat dat ook duidelijk in de wet. Seks met iemand die het niet wil, is strafbaar, ook zonder geweld of dwang. En ook als de dader niet zeker wist dat de ander het niet wilde, maar daar wel ernstige reden toe had. Dat heet schuldverkrachting of schuldaanranding.

Wat is instemming?

In het Engels heet het ‘consent’, en dat woord wordt ook in Nederland vaak gebruikt. Sense.info, een site over seks en relaties van Rutgers, Soa Aids Nederland en de GGD, legt het zo uit: zegt de ander enthousiast ‘ja’? Dan is er instemming. Reageert iemand niet enthousiast en zegt die geen ‘ja’? Dan is er geen instemming.

Sense.info noemt daarbij drie punten:

Het gaat om elke stap. Een ‘ja’ voor zoenen is geen ‘ja’ voor meer. En met iemand mee naar huis gaan is geen ‘ja’ voor seks.
Een ‘ja’ mag een ‘nee’ worden. Ook halverwege, zonder dat dat gevolgen mag hebben.
Het geldt ook in een relatie. Sense.info noemt het checken van instemming uitdrukkelijk ook voor mensen die een relatie hebben.

Wat zegt de wet in 2026?

Sinds 1 juli 2024 geldt de Wet seksuele misdrijven. Dit is de situatie in 2026. Volgens de Rijksoverheid staat in deze wet dat seks altijd vrijwillig en gelijkwaardig moet zijn. Om verkrachting of aanranding aan te tonen, is geen bewijs meer nodig dat iemand is gedwongen. Het gaat erom of iemand het niet wilde, en of de dader dat wist of had moeten weten.

Verkrachting gaat in de wet over seksuele handelingen waarbij het lichaam wordt binnengedrongen. Aanranding gaat over andere seksuele handelingen. Voor allebei bestaan er nu verschillende vormen.

Opzetverkrachting

Hiervan is sprake als de dader weet dat de ander geen seks wil. Volgens de Rijksoverheid valt het er ook onder als de dader zich bewust is van die mogelijkheid, maar toch doorgaat. De maximale straf is negen jaar gevangenis. Gebruikt de dader ook dwang, geweld of bedreiging, dan heet het gekwalificeerde opzetverkrachting, met maximaal twaalf jaar.

Schuldverkrachting

Dit is nieuw. De dader gaat er ten onrechte van uit dat de ander seks wil. In de wet staat dat het strafbaar is als iemand ‘ernstige reden heeft om te vermoeden’ dat de wil bij de ander ontbreekt. Volgens de Rijksoverheid gaat het om situaties waarin duidelijke signalen aanwezig waren dat iemand het niet wilde, en de dader toch doorging. De maximale straf is vier jaar.

Aanranding

Voor aanranding geldt dezelfde indeling. Schuldaanranding: maximaal twee jaar. Opzetaanranding: maximaal zes jaar. Met dwang, geweld of bedreiging: maximaal acht jaar.

Als iemand geen wil kan bepalen

De wet zegt ook wanneer de wil om seks te hebben in elk geval ontbreekt. Dat is zo als iemand bewusteloos is, een verminderd bewustzijn heeft of in een toestand van lichamelijke onmacht is. En ook als iemand door een psychische stoornis, een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke beperking niet of niet goed kan bepalen of laten weten wat die wil, of zich niet kan verzetten.

Andere onderdelen

De wet maakt ook seksuele intimidatie in het openbaar strafbaar, online en offline. En het is verboden om kinderen onder de 16 jaar seksueel te benaderen, bijvoorbeeld met seksuele berichten. Bij jonge slachtoffers zijn de maximale straffen hoger.

Dit zijn de hoofdlijnen. Hoe de wet uitpakt, hangt af van de situatie. De Rijksoverheid geeft meer uitleg over de wet, en de volledige tekst staat op wetten.overheid.nl.

Waarom ‘geen nee’ niet hetzelfde is als ‘ja’

Veel mensen gaan ervan uit dat de ander het wel zegt als die iets niet wil. Maar dat lukt lang niet altijd. In de Monitor Seksuele Gezondheid 2023 van Rutgers zei bijna de helft van de mensen die seksueel geweld meemaakten, dat ze niet hadden laten merken dat ze het niet wilden. Ze beseften het nog niet goed, durfden het niet of verstijfden. Ook de Rijksoverheid noemt dat: mensen verzetten zich soms niet, maar bevriezen juist uit angst.

Rutgers benadrukt dat dat niet betekent dat het geen seksueel geweld was, of dat het de schuld van het slachtoffer is. Volgens Rutgers laat het zien hoe belangrijk het is om te checken of de ander ook seks wil.

Hoe instemming in de praktijk gaat

De meeste mensen vinden checken belangrijk. In de Monitor zei 94 procent dat je altijd moet checken als je niet zeker weet of de ander seks wil. Toch checkt 68 procent het naar eigen zeggen altijd. Achttien procent doet het bij een nieuwe partner wel, maar later niet meer. De belangrijkste reden om niet te checken was: ‘dat weet ik wel zonder te checken’. Vier procent zei weleens seks te hebben gehad terwijl ze niet zeker wisten of de ander dat wilde.

Vragen

Sense.info noemt voorbeelden van vragen, ook voor mensen met een relatie: ‘Heb je zin om te zoenen?’ ‘Heb je zin in seks?’ ‘Waar heb je nu zin in?’ Een ander hulpmiddel van Sense.info is ‘Zin? Lekker? Fijn?’: vooraf vragen of de ander zin heeft, tijdens of het lekker is, en na afloop of het fijn was. Meer daarover staat in praten over seks.

Signalen

Volgens Sense.info zie je een ‘ja’ vaak ook: de ander zoekt oogcontact, raakt je uit zichzelf aan en reageert enthousiast. Signalen van een ‘nee’ zijn bijvoorbeeld afstand houden, niet terugzoenen of aangeven zich niet prettig te voelen. Sense.info benadrukt dat zulke signalen geen garantie zijn, en dat een vraag duidelijkheid geeft. Rutgers vatte zijn onderzoek onder jongeren zo samen: ‘Consent is het gesprek, niet één check.’

Alcohol, drugs en slaap

De wet noemt bewusteloosheid en verminderd bewustzijn uitdrukkelijk als situaties waarin de wil om seks te hebben ontbreekt. Sense.info noemt seks terwijl iemand dronken is of slaapt als voorbeeld van seks tegen iemands zin.

Een nee

Volgens Sense.info is een ‘nee’ vaak geen afwijzing van iemand als persoon, maar het aangeven van een grens: iemand vindt de ander wel leuk, maar wil de volgende stap nog niet. Meer over grenzen staat in grenzen aangeven. Over instemming bij een eerste zoen gaat de eerste kus.

Hulp na seksueel geweld

Seksueel geweld is nooit de schuld van het slachtoffer. Er zijn verschillende plekken waar hulp te vinden is.

Centrum Seksueel Geweld: 0800-0188. Gratis, anoniem als je wilt en dag en nacht bereikbaar, ook als het langer geleden is. Het centrum kan artsen, verpleegkundigen, psychologen of de politie inschakelen als iemand dat wil.
Kort na een verkrachting. Thuisarts.nl adviseert om zo snel mogelijk het Centrum Seksueel Geweld te bellen en het lichaam te laten onderzoeken, het liefst binnen 72 uur. Thuisarts.nl adviseert ook om niet eerst te douchen en de kleren te bewaren. Een morning-afterpil neem je volgens Thuisarts.nl het liefst binnen 12 uur, en in ieder geval binnen 5 dagen.
Aangifte kan bij de politie, via 0900-8844. Volgens Thuisarts.nl hoeft dat pas als iemand dat zelf wil.
Veilig Thuis: 0800-2000. Gratis, anoniem als je wilt en dag en nacht bereikbaar, ook bij geweld binnen een relatie of gezin. Zie ook hulp bij huiselijk geweld.
Bij direct gevaar: 112.

Ook later kun je terecht bij de huisarts, die kan doorverwijzen naar bijvoorbeeld een psycholoog. Meer over seks, grenzen en nabijheid staat in het overzicht intimiteit.

Bronnen

Rijksoverheid. Wet seksuele misdrijven. rijksoverheid.nl
Wetboek van Strafrecht, Tweede Boek, Titel XIV, artikelen 240 tot en met 244 (geldend sinds 1 juli 2024). wetten.overheid.nl
De Graaf, H., Kraan, Y., Oldenhof, A. & Joemmanbaks, F. (2024). Monitor Seksuele Gezondheid 2023. Rutgers. rutgers.nl (pdf)
Cense, M., Miagostovich, A., Kartopawiro, C. & Koole, J. (2025). “Vind je dit oké?” Opvattingen en praktijken rond seksueel consent onder heteroseksuele en queer jongeren. Rutgers. rutgers.nl (pdf)
Sense.info. Consent. sense.info/nl/over-je-grens/consent
Sense.info. Seks tegen je zin. sense.info/nl/over-je-grens/seks-tegen-je-zin
Sense.info. Zin? Lekker? Fijn? sense.info/nl/seks/praten-over-seks/zin-lekker-fijn
Centrum Seksueel Geweld. Bel 0800-0188. centrumseksueelgeweld.nl
Thuisarts.nl. Ik ben verkracht en zoek meteen hulp. thuisarts.nl/nare-ervaring-met-seks/ik-ben-verkracht-en-zoek-meteen-hulp
Veilig Thuis. Bel Veilig Thuis: 0800-2000. veiligthuis.nl

Laatst gecontroleerd: 11 november 2026. Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.