Hormonen en liefde

Er bestaat geen liefdeshormoon. Onderzoekers koppelen verschillende stoffen aan liefde: dopamine aan het verlangen en de beloning van verliefdheid, oxytocine en vasopressine aan binding, en serotonine, cortisol en testosteron aan veranderingen tijdens verliefdheid en in vaste relaties. Veel van die kennis komt uit dieronderzoek of uit kleine studies bij mensen. Een deel van de bekende bevindingen is niet herhaald of bleek kleiner dan gedacht.

Wat er in je lichaam gebeurt als je verliefd bent, zoals de vlinders, het slechte slapen en de hogere hartslag, staat bij wat gebeurt er in je lichaam als je verliefd bent. Dit artikel gaat over de stoffen zelf en over wat het onderzoek wel en niet laat zien.

Dopamine en verliefdheid

Dopamine is een stof die hersencellen gebruiken om signalen door te geven. Ze hoort bij het beloningssysteem: het deel van de hersenen dat betrokken is bij verlangen, motivatie en ergens naartoe willen.

Het werk van Helen Fisher en Arthur Aron

Antropoloog Helen Fisher stelde in 2002 met collega's dat er drie verschillende systemen zijn: lust (seksueel verlangen), aantrekking (de focus op één persoon) en hechting (de band op lange termijn). Volgens haar hoort verliefdheid bij het tweede systeem, en is dat systeem verbonden met dopamine.

Om dat te testen legden Arthur Aron, Fisher en collega's in 2005 zeventien mensen die hevig verliefd waren in een hersenscanner. Ze keken afwisselend naar een foto van hun geliefde en van een bekende. Bij de geliefde werden gebieden actief die rijk zijn aan dopamine, vooral het ventrale tegmentale gebied en de nucleus caudatus. Hoe sterker iemand zijn passie op een vragenlijst scoorde, hoe actiever een deel van de nucleus caudatus. Fisher concludeerde daaruit dat romantische liefde vooral een drijfveer is, meer dan een emotie. Een vergelijkbaar onderzoek in Beijing met achttien Chinese deelnemers vond dezelfde gebieden terug.

Ook na een afwijzing

In 2010 onderzocht Fishers team vijftien mensen die pas waren afgewezen, maar nog steeds hevig verliefd waren. Ook bij hen werd het ventrale tegmentale gebied actief bij een foto van de ex. Daarnaast werden gebieden actief die in ander onderzoek met verslaving en hunkering te maken hebben. De onderzoekers zien daarin een mogelijke verklaring voor het obsessieve gevoel na een afwijzing. Meer over dat gevoel staat bij hoe lang duurt liefdesverdriet.

Wat een scan niet laat zien

Hier zit een belangrijke beperking. Psycholoog Sandra Langeslag wijst erop dat een fMRI-scan niet laat zien of er echt dopamine vrijkomt. De scan meet activiteit in gebieden waar veel dopamine zit. Voor zover zij weet is er maar één studie die dopamine echt heeft gemeten bij het zien van een geliefde, met een PET-scan. Die studie met tien deelnemers vond meer dopamine-activiteit in de mediale orbitofrontale en prefrontale schors, maar niet in de gebieden die uit de fMRI-studies bekend waren. ‘Verliefdheid is een dopamineroes’ is dus een vereenvoudiging. Meer over de hersengebieden staat bij liefde en het brein.

Oxytocine

Oxytocine is vooral bekend van de bevalling en het geven van borstvoeding. In dieronderzoek speelt het ook een rol bij binding tussen partners. Bij mensen vond een studie hogere oxytocinewaarden in het bloed bij 60 stellen die drie maanden samen waren dan bij mensen zonder relatie. Maar het onderzoek naar oxytocine bij mensen kent grote problemen: veel studies met oxytocine-neusspray zijn te klein, en de veelgebruikte methoden om oxytocine in bloed te meten zijn onbetrouwbaar gebleken. Dat staat uitgebreid bij oxytocine.

Vasopressine

Vasopressine lijkt in bouw op oxytocine. Het meeste wat we erover weten, komt van de prairiewoelmuis. Dat is een van de weinige zoogdieren die vaste paren vormt. Bij mannetjes van deze soort bevordert vasopressine in de hersenen de binding met een partner. Als onderzoekers de werking blokkeren, vormt die binding zich niet. Prairiewoelmuizen hebben ook meer vasopressine-receptoren in een beloningsgebied dan verwante soorten die geen vaste paren vormen.

Of dat ook voor mensen geldt, is onzeker. Een studie uit 2008 vond bij mannen een verband tussen een variant van het gen voor de vasopressinereceptor en de band met hun partner, huwelijksproblemen en of ze getrouwd waren. Dat is één studie. Bij vergelijkbaar genetisch onderzoek naar oxytocine en vertrouwen vonden latere grote studies geen consistente verbanden.

Serotonine

Een bekend idee is dat verliefde mensen minder serotonine hebben, omdat het steeds aan de ander denken lijkt op een dwangstoornis. Dat idee kreeg steun uit een studie uit 1999 met twintig pas verliefde mensen. Zij hadden, net als twintig mensen met een dwangstoornis, minder serotoninetransporters op hun bloedplaatjes dan een controlegroep. Dat is een eiwit dat serotonine opneemt, dus geen directe meting van serotonine.

Volgens een overzicht van Sandra Langeslag vond een latere studie bij verliefde vrouwen juist hogere serotoninewaarden in het bloed dan bij vrouwen die niet verliefd waren. Haar conclusie: op dit moment valt niet te zeggen dat verliefdheid samengaat met minder serotonine.

Cortisol en testosteron

In een studie met 24 mensen die in het afgelopen half jaar verliefd waren geworden, was het stresshormoon cortisol hoger dan bij 24 mensen die vrijgezel waren of al lang een relatie hadden. Testosteron was bij verliefde mannen lager en bij verliefde vrouwen hoger. Een tot twee jaar later waren die verschillen weg. Dat onderzoek staat uitgebreider bij wat gebeurt er in je lichaam.

Over testosteron bij mannen in vaste relaties is meer bekend. Een meta-analyse van 114 uitkomsten uit 66 studies bevestigde dat mannen met een vaste partner gemiddeld minder testosteron hebben dan vrijgezelle mannen, en vaders minder dan mannen zonder kinderen. Dat zijn gemiddelden. Ook andere dingen, zoals leeftijd, beïnvloeden het testosteron. Zo'n verband zegt op zich ook nog niet wat oorzaak en wat gevolg is.

Beperkingen van het onderzoek

Er zijn een paar redenen waarom onderzoekers voorzichtig zijn met conclusies over liefde en hormonen:

  • Kleine groepen. De hersenstudies in dit artikel hadden tien tot achttien deelnemers. Volgens een analyse van Katherine Button en collega's hebben studies in de neurowetenschap gemiddeld weinig statistische kracht. Daardoor worden effecten vaak overschat en lukt herhalen minder vaak.
  • Dieren zijn geen mensen. Het sterkste bewijs over binding komt van woelmuizen. Walum en Young wijzen erop dat bij mensen ook vermogens meespelen die bij dieren ontbreken, zoals nadenken over het verleden en de toekomst samen.
  • Samenhang is geen oorzaak. Als een stof hoger is bij verliefde mensen, betekent dat niet dat die stof de verliefdheid veroorzaakt. Volgens Langeslag zijn we nog ver verwijderd van inzicht in oorzaak en gevolg.
  • Elke stof heeft veel functies. Volgens Langeslag hoort bij elke stof en elk hersengebied meer dan één taak, en zijn bij elk onderdeel van liefde meerdere stoffen en gebieden betrokken.

Langeslag schrijft ook dat een ‘liefdespil’ nog lang niet in zicht is. We weten nog weinig over oorzaak en gevolg, en stoffen die bij liefde betrokken zijn, hebben zoveel andere functies dat bijwerkingen te verwachten zijn. Meer onderwerpen over de wetenschap achter liefde staan bij psychologie.

Bronnen

  1. Fisher, H.E., Aron, A., Mashek, D., Li, H. & Brown, L.L. (2002). Defining the brain systems of lust, romantic attraction, and attachment. Archives of Sexual Behavior, 31(5), 413–419. doi.org/10.1023/A:1019888024255
  2. Aron, A., Fisher, H., Mashek, D.J., Strong, G., Li, H. & Brown, L.L. (2005). Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327–337. doi.org/10.1152/jn.00838.2004
  3. Fisher, H., Aron, A. & Brown, L.L. (2005). Romantic love: An fMRI study of a neural mechanism for mate choice. Journal of Comparative Neurology, 493(1), 58–62. doi.org/10.1002/cne.20772
  4. Xu, X., Aron, A., Brown, L., Cao, G., Feng, T. & Weng, X. (2011). Reward and motivation systems: A brain mapping study of early-stage intense romantic love in Chinese participants. Human Brain Mapping, 32(2), 249–257. doi.org/10.1002/hbm.21017
  5. Fisher, H.E., Brown, L.L., Aron, A., Strong, G. & Mashek, D. (2010). Reward, addiction, and emotion regulation systems associated with rejection in love. Journal of Neurophysiology, 104(1), 51–60. doi.org/10.1152/jn.00784.2009
  6. Langeslag, S.J.E. (2024). Refuting six misconceptions about romantic love. Behavioral Sciences, 14(5), 383. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  7. Takahashi, K., Mizuno, K., Sasaki, A.T. e.a. (2015). Imaging the passionate stage of romantic love by dopamine dynamics. Frontiers in Human Neuroscience, 9, 191. doi.org/10.3389/fnhum.2015.00191
  8. Schneiderman, I., Zagoory-Sharon, O., Leckman, J.F. & Feldman, R. (2012). Oxytocin during the initial stages of romantic attachment: Relations to couples' interactive reciprocity. Psychoneuroendocrinology, 37(8), 1277–1285. doi.org/10.1016/j.psyneuen.2011.12.021
  9. Lee, H.J., Macbeth, A.H., Pagani, J.H. & Young, W.S. (2009). Oxytocin: The great facilitator of life. Progress in Neurobiology, 88(2), 127–151. doi.org/10.1016/j.pneurobio.2009.04.001
  10. Walum, H. & Young, L.J. (2018). The neural mechanisms and circuitry of the pair bond. Nature Reviews Neuroscience, 19(11), 643–654. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  11. Walum, H., Westberg, L., Henningsson, S. e.a. (2008). Genetic variation in the vasopressin receptor 1a gene (AVPR1A) associates with pair-bonding behavior in humans. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105(37), 14153–14156. doi.org/10.1073/pnas.0803081105
  12. Nave, G., Camerer, C. & McCullough, M. (2015). Does oxytocin increase trust in humans? A critical review of research. Perspectives on Psychological Science, 10(6), 772–789. doi.org/10.1177/1745691615600138
  13. Marazziti, D., Akiskal, H.S., Rossi, A. & Cassano, G.B. (1999). Alteration of the platelet serotonin transporter in romantic love. Psychological Medicine, 29(3), 741–745. doi.org/10.1017/s0033291798007946
  14. Marazziti, D. & Canale, D. (2004). Hormonal changes when falling in love. Psychoneuroendocrinology, 29(7), 931–936. doi.org/10.1016/j.psyneuen.2003.08.006
  15. Walum, H., Waldman, I.D. & Young, L.J. (2016). Statistical and methodological considerations for the interpretation of intranasal oxytocin studies. Biological Psychiatry, 79(3), 251–257. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  16. McCullough, M.E., Churchland, P.S. & Mendez, A.J. (2013). Problems with measuring peripheral oxytocin: Can the data on oxytocin and human behavior be trusted? Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 37(8), 1485–1492. doi.org/10.1016/j.neubiorev.2013.04.018
  17. Grebe, N.M., Sarafin, R.E., Strenth, C.R. & Zilioli, S. (2019). Pair-bonding, fatherhood, and the role of testosterone: A meta-analytic review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 221–233. doi.org/10.1016/j.neubiorev.2019.01.010
  18. Button, K.S., Ioannidis, J.P.A., Mokrysz, C. e.a. (2013). Power failure: Why small sample size undermines the reliability of neuroscience. Nature Reviews Neuroscience, 14(5), 365–376. doi.org/10.1038/nrn3475

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen