Eigen ruimte in een relatie

Eigen ruimte in een relatie gaat over wat van jezelf blijft als je samen bent: eigen tijd, vrienden, interesses, gedachten en keuzes. Psychologen noemen het verwante begrip autonomie. Daarmee bedoelen ze niet dat partners los van elkaar leven. Ze bedoelen dat iemand het gevoel heeft uit vrije wil te handelen, ook binnen de relatie. Onderzoek laat zien dat dit gevoel en je verbonden voelen met de partner goed samengaan. In een Nederlands onderzoek reageerden mensen die zich dicht bij hun partner voelden, vooral constructief op lastig gedrag van de ander als ze zich ook vrij voelden.

Wat psychologen bedoelen met autonomie

Veel onderzoek naar eigen ruimte gaat uit van de zelfdeterminatietheorie van Edward Deci en Richard Ryan. Volgens die theorie heeft ieder mens drie basisbehoeften: autonomie (het gevoel dat je niet gedwongen wordt), competentie (het gevoel dat je iets kunt) en verbondenheid (je verbonden voelen met anderen). Mensen voelen zich het best als aan alle drie wordt voldaan.

Autonomie is in deze theorie iets anders dan onafhankelijkheid of afstand. Het gaat om de vrijheid om zelf keuzes te maken op basis van wat je zelf belangrijk vindt, niet om vrij zijn van anderen. Iemand kan dus bijna alles samen met de partner doen en zich toch vrij voelen. En iemand kan veel alleen doen en zich toch gecontroleerd voelen. Eigen ruimte in de zin van tijd en activiteiten voor jezelf is daar een onderdeel van, maar niet het hele verhaal.

Wat onderzoek zegt over behoeften in een relatie

Heather Patrick, Raymond Knee en collega's onderzochten in drie studies hoe die drie behoeften samenhangen met een relatie. Als aan elke behoefte werd voldaan, ging dat samen met meer welzijn en een betere relatie. Verbondenheid hing het sterkst samen met hoe het in de relatie ging. Ook de vervulde behoeften van de partner telden mee: die hingen apart samen met hoe goed de relatie voor de ander was. In een dagboekonderzoek kwamen partners met meer vervulde behoeften beter uit een meningsverschil. Dat kwam vooral doordat zij meer om eigen, innerlijke redenen in de relatie zaten.

Al eerder had Jennifer La Guardia met collega's laten zien dat mensen zich niet bij iedereen even veilig gehecht voelen. Bij een partner, een vriend of een ouder met wie ze zich vrij, bekwaam en verbonden voelden, was die gehechtheid veiliger. Over gehechtheid in het algemeen gaat hechtingsstijlen.

Verbonden en jezelf blijven

Esther Kluwer en Johan Karremans, van de Universiteit Utrecht en de Radboud Universiteit Nijmegen, onderzochten met collega's hoe verbondenheid en autonomie samenwerken. Ze deden drie onderzoeken, met 388, 241 en 220 deelnemers. De eerste twee waren vragenlijsten onder Nederlanders die minstens een jaar een relatie hadden. Het derde was een online experiment. Ze keken naar ‘accommodatie’: hoe iemand reageert als de partner iets vervelends doet. Reageer je rustig en constructief, of sla je terug?

Mensen die zich verbonden voelden met hun partner, reageerden vaker constructief. Maar dat gold vooral, of alleen, als ze zich ook autonoom voelden. In het derde onderzoek schreven deelnemers over een moment waarop ze zich in hun relatie echt zichzelf voelden, of juist gecontroleerd. Ook daar kwam het verband naar voren. De onderzoekers concluderen dat het belangrijk is om jezelf te blijven terwijl je je nauw verbonden voelt met je partner.

Autonomie en meningsverschillen

Raymond Knee en collega's keken in vier studies naar de redenen waarom mensen in hun relatie zitten. Sommige mensen zijn er vooral omdat ze het zelf echt willen. Bij anderen speelt dat minder sterk. Wie om eigen redenen in de relatie zat, reageerde bij een meningsverschil minder defensief en met meer begrip. Die mensen waren na een meningsverschil ook tevredener. De redenen van de partner deden er ook toe, zowel volgens de deelnemers zelf als volgens onderzoekers die gesprekken observeerden.

Afhankelijk zijn en zelfstandig blijven

Het lijkt tegenstrijdig, maar onderzoek wijst erop dat steun van de partner mensen juist zelfstandiger kan maken. Psycholoog Brooke Feeney noemt dit de ‘afhankelijkheidsparadox’. In twee studies, met vragenlijsten, observaties en een experiment, keek ze naar partners die het accepteerden als de ander op hen leunde wanneer dat nodig was. Degenen die zo gesteund werden, waren minder afhankelijk en functioneerden zelfstandiger. Na een half jaar werkten ze ook meer op eigen kracht aan hun doelen. Over steun bij persoonlijke doelen gaat samen doelen stellen.

Hoeveel overlap?

Hoe dicht partners bij elkaar staan, meten onderzoekers vaak met een eenvoudige tekening: twee cirkels, één voor jezelf en één voor de ander, die steeds meer overlappen. Arthur Aron en collega's ontwikkelden die meting in 1992. Hoe meer overlap mensen kozen, hoe groter de kans dat de relatie drie maanden later nog bestond. Onderzoekers uit de zelfdeterminatietheorie benadrukken dat autonomie zulke nabijheid niet in de weg staat, omdat autonomie iets anders is dan afstand.

Eigen tijd, eigen vrienden, eigen plek

In het dagelijks leven gaat eigen ruimte vaak over concrete dingen: een avond met vrienden zonder de partner, een eigen hobby, tijd alleen, of een eigen hoek in huis. Hoe stellen dat verdelen, verschilt sterk. Sommige stellen wonen niet samen en houden allebei een eigen huis, wat een LAT-relatie heet. Over vriendschappen naast een relatie gaat vrienden en je relatie. Over een eigen plek als je samenwoont gaat eigen plek in huis.

Als de ruimte wordt ingeperkt

Soms wordt de ruimte van een partner bewust beperkt. De Rijksoverheid noemt onder meer deze signalen van een onveilige relatie: iemand weghouden bij familie en vrienden, steeds willen weten waar de ander is en met wie, en de ander niet alleen naar een afspraak laten gaan. Dit kan horen bij dwingende controle, een vorm van huiselijk geweld. Meer hierover staat bij controlerend gedrag.

Veilig Thuis geeft hulp en advies, ook bij twijfel. Veilig Thuis is gratis en dag en nacht bereikbaar op 0800-2000, ook anoniem. Bij direct gevaar: 112. Meer artikelen over het leven als stel staan in het overzicht relatie.

Bronnen

  1. Kluwer, E.S., Karremans, J.C., Riedijk, L. & Knee, C.R. (2020). Autonomy in relatedness: How need fulfillment interacts in close relationships. Personality and Social Psychology Bulletin, 46(4), 603–616. doi.org/10.1177/0146167219867964
  2. Patrick, H., Knee, C.R., Canevello, A. & Lonsbary, C. (2007). The role of need fulfillment in relationship functioning and well-being: A self-determination theory perspective. Journal of Personality and Social Psychology, 92(3), 434–457. doi.org/10.1037/0022-3514.92.3.434
  3. La Guardia, J.G., Ryan, R.M., Couchman, C.E. & Deci, E.L. (2000). Within-person variation in security of attachment: A self-determination theory perspective on attachment, need fulfillment, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 79(3), 367–384. doi.org/10.1037/0022-3514.79.3.367
  4. Knee, C.R., Lonsbary, C., Canevello, A. & Patrick, H. (2005). Self-determination and conflict in romantic relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 89(6), 997–1009. doi.org/10.1037/0022-3514.89.6.997
  5. Knee, C.R., Hadden, B.W., Porter, B. & Rodriguez, L.M. (2013). Self-determination theory and romantic relationship processes. Personality and Social Psychology Review, 17(4), 307–324. doi.org/10.1177/1088868313498000
  6. Feeney, B.C. (2007). The dependency paradox in close relationships: Accepting dependence promotes independence. Journal of Personality and Social Psychology, 92(2), 268–285. doi.org/10.1037/0022-3514.92.2.268
  7. Aron, A., Aron, E.N. & Smollan, D. (1992). Inclusion of Other in the Self Scale and the structure of interpersonal closeness. Journal of Personality and Social Psychology, 63(4), 596–612. doi.org/10.1037/0022-3514.63.4.596
  8. Rijksoverheid (2026). Stop femicide: wat kunnen omstanders doen bij huiselijk geweld? rijksoverheid.nl

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen