Monogamie

Monogamie betekent dat iemand één partner tegelijk heeft. Onderzoekers maken onderscheid tussen sociale monogamie (als paar samenleven), seksuele monogamie (alleen seks met elkaar) en genetische monogamie (alleen met elkaar kinderen krijgen). Die drie vallen niet altijd samen, bij dieren niet en bij mensen ook niet. In de meeste samenlevingen in de geschiedenis mochten mannen meer dan één vrouw hebben, maar de meeste mensen leefden ook daar met één partner. In Nederland kan iemand volgens de wet maar met één persoon tegelijk getrouwd zijn.

Wat betekent monogamie?

Het woord komt uit het Grieks en betekende oorspronkelijk een huwelijk met één persoon. Tegenwoordig gebruiken mensen het breder: een relatie waarin partners afspreken dat ze geen andere seksuele of romantische partners hebben. Een korte uitleg van het woord staat bij monogamie in de begrippenlijst.

Monogamie is niet hetzelfde als ‘voor altijd met dezelfde persoon’. Iemand die na een scheiding een nieuwe vaste partner krijgt, is nog steeds monogaam, maar dan na elkaar. Onderzoekers spreken dan van seriële monogamie.

Sociale, seksuele en genetische monogamie

In de biologie en de antropologie worden verschillende soorten monogamie uit elkaar gehouden:

  • Sociale monogamie: twee individuen vormen een paar en leven samen.
  • Seksuele monogamie: de partners hebben alleen seks met elkaar.
  • Genetische monogamie: twee individuen krijgen alleen met elkaar nakomelingen. Zo omschrijven Ryan Schacht en Karen Kramer het in hun overzicht.

Hoe ver die uit elkaar kunnen liggen, is goed te zien bij vogels. Veel vogelsoorten leven als paar. Maar Simon Griffith en collega’s zetten meer dan 150 DNA-onderzoeken op een rij en vonden dat vogels maar zelden seksueel monogaam zijn. Bij ongeveer 90 procent van de soorten kwamen jongen voor van een andere vader dan de vaste partner. Ook bij soorten die als paar leven, had gemiddeld meer dan 11 procent van de jongen een andere vader.

Bij zoogdieren is sociale monogamie volgens D. Lukas en T.H. Clutton-Brock vooral ontstaan uit een leven als eenling. Het kwam voor bij soorten waar vrouwtjes elkaar niet verdroegen en ver uit elkaar leefden. Zorg van de vader voor de jongen was in hun analyse eerder een gevolg dan een oorzaak van monogamie. Volgens Schacht en Kramer laat meer dan 40 procent van de sociaal monogame zoogdiersoorten geen zorg door het mannetje zien. Over liefde en evolutie in het algemeen gaat liefde en evolutie.

Hoe monogaam zijn mensen?

Schacht en Kramer concluderen dat een vast paar dat samenleeft bij mensen overal voorkomt. Meestal gaat het om seriële monogamie: een of meer huwelijken na elkaar, weinig kinderen van een andere vader en veel zorg door vaders. Van partners in een huwelijk wordt seksuele trouw over het algemeen verwacht, schrijven ze.

Hoe vaak een kind een andere biologische vader heeft dan de man die als vader geldt, verschilt in de onderzoeken die zij noemen van 0 tot 11 procent per samenleving. De middelste waarden liggen tussen 1,7 en 3,3 procent.

Voor de Lage Landen, Nederland en België, deden Maarten Larmuseau en collega’s een bijzonder onderzoek. Ze vergeleken stambomen in de mannelijke lijn over meer dan 500 jaar met het Y-chromosoom van nu levende nakomelingen. Bij getrouwde stellen lag het aandeel kinderen van een andere vader tussen 0,4 en 5,9 procent. Het was het hoogst in arme gezinnen in dichtbevolkte steden aan het eind van de negentiende eeuw. Volgens de onderzoekers was het aandeel over het geheel genomen laag. In een eerder overzicht schreven Larmuseau en collega’s dat zulke lage historische cijfers ingaan tegen het idee dat vrouwen routinematig buiten de relatie naar ‘goede genen’ zochten.

Monogamie vandaag: wat onderzoek zegt

In de onderzoeken die er zijn, is monogamie de meest voorkomende relatievorm. In een representatief Amerikaans onderzoek uit 2012 onder 2270 volwassenen zei 89 procent monogaam te zijn. 4 procent had een open relatie en 8 procent had contact buiten de relatie zonder dat de partner daarmee had ingestemd. Dat laatste is wat in het dagelijks leven vreemdgaan heet; daarover gaat vreemdgaan.

Hoe mensen naar monogamie kijken

Terri Conley en collega’s vroegen mensen naar de voordelen van monogamie. De meest genoemde voordelen waren toewijding en gezondheid, vooral bescherming tegen soa’s. In vervolgonderzoek werden monogame relaties op elk punt positiever beoordeeld dan relaties waarin partners met instemming ook anderen hebben. Dat gold zelfs voor eigenschappen die niets met relaties te maken hadden. De onderzoekers noemen dat een ‘halo-effect’ rond monogamie.

Tevredenheid

Uit een meta-analyse van 35 onderzoeken uit 2026 bleek geen verschil in tevredenheid met de relatie of met het seksleven tussen monogame mensen en mensen met een andere relatievorm. Over die andere vormen gaan open relatie en polyamorie.

Een korte geschiedenis van het monogame huwelijk

Volgens Joseph Henrich, Robert Boyd en Peter Richerson stond ongeveer 85 procent van de samenlevingen in het antropologische archief toe dat mannen meer dan één vrouw hadden. Dat heet polygynie. Schacht en Kramer komen op een vergelijkbaar getal, maar zetten er iets naast: ook in die samenlevingen was het huwelijk met één partner meestal de meest voorkomende vorm. Ze noemen het voorbeeld van de Savanna Pumé, waar 20 procent van de vrouwen en 11 procent van de mannen ooit in hun leven in een huwelijk met meerdere vrouwen leefde.

Het monogame huwelijk als regel verspreidde zich eerst over Europa en later over de rest van de wereld. Henrich en collega’s stellen als verklaring voor dat die regel zich verspreidde omdat hij voordelen had voor samenlevingen als geheel. Volgens hun hypothese blijven met de regel minder mannen ongetrouwd en is er minder concurrentie om partners. Dat zou samenhangen met minder misdaad, een kleiner leeftijdsverschil tussen partners en meer investering in kinderen. Ze toetsen die voorspellingen aan gegevens uit verschillende wetenschappen. Het blijft een hypothese.

In de Nederlandse wet

Het Burgerlijk Wetboek bepaalt dat een persoon tegelijkertijd maar met één andere persoon getrouwd kan zijn. Een geregistreerd partnerschap kan ook maar met één persoon tegelijk, en niet naast een huwelijk. Wie opzettelijk een dubbel huwelijk aangaat, is volgens het Wetboek van Strafrecht strafbaar. Wat dat betekent voor mensen met meer dan één partner, staat in polyamorie. Alle artikelen over relaties staan in het overzicht relatie.

Bronnen

  1. Schacht, R. & Kramer, K.L. (2019). Are we monogamous? A review of the evolution of pair-bonding in humans and its contemporary variation cross-culturally. Frontiers in Ecology and Evolution, 7, 230. doi.org/10.3389/fevo.2019.00230
  2. Griffith, S.C., Owens, I.P.F. & Thuman, K.A. (2002). Extra pair paternity in birds: A review of interspecific variation and adaptive function. Molecular Ecology, 11(11), 2195–2212. doi.org/10.1046/j.1365-294X.2002.01613.x
  3. Lukas, D. & Clutton-Brock, T.H. (2013). The evolution of social monogamy in mammals. Science, 341(6145), 526–530. doi.org/10.1126/science.1238677
  4. Larmuseau, M.H.D., Van den Berg, P., Claerhout, S. e.a. (2019). A historical-genetic reconstruction of human extra-pair paternity. Current Biology, 29(23), 4102–4107. doi.org/10.1016/j.cub.2019.09.075
  5. Larmuseau, M.H.D., Matthijs, K. & Wenseleers, T. (2016). Cuckolded fathers rare in human populations. Trends in Ecology & Evolution, 31(5), 327–329. doi.org/10.1016/j.tree.2016.03.004
  6. Levine, E.C., Herbenick, D., Martinez, O., Fu, T. & Dodge, B. (2018). Open relationships, nonconsensual nonmonogamy, and monogamy among U.S. adults: Findings from the 2012 National Survey of Sexual Health and Behavior. Archives of Sexual Behavior, 47(5), 1439–1450. doi.org/10.1007/s10508-018-1178-7
  7. Conley, T.D., Moors, A.C., Matsick, J.L. & Ziegler, A. (2013). The fewer the merrier?: Assessing stigma surrounding consensually non-monogamous romantic relationships. Analyses of Social Issues and Public Policy, 13(1), 1–30. doi.org/10.1111/j.1530-2415.2012.01286.x
  8. Anderson, J.R., Hinton, J.D.X., Bondarchuk-McLaughlin, A., Rosa, S., Tan, K.J. & Moor, L. (2026). Countering the monogamy-superiority myth: A meta-analysis of the differences in relationship satisfaction and sexual satisfaction as a function of relationship orientation. The Journal of Sex Research, 63(1), 130–142. doi.org/10.1080/00224499.2025.2462988
  9. Henrich, J., Boyd, R. & Richerson, P.J. (2012). The puzzle of monogamous marriage. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 367(1589), 657–669. doi.org/10.1098/rstb.2011.0290
  10. Burgerlijk Wetboek Boek 1, artikelen 33 en 80a (geldend vanaf 5 juli 2025). wetten.overheid.nl
  11. Wetboek van Strafrecht, artikel 237 (geldend vanaf 1 juli 2026). wetten.overheid.nl

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen