Kritiek en verwijten in je relatie

In het onderzoek van John en Julie Gottman is er een verschil tussen een klacht en kritiek. Een klacht gaat over een concreet gedrag of een situatie. Kritiek legt het probleem bij het karakter van de partner. Kritiek is een van de vier patronen die in hun onderzoek vaker samengingen met scheiden. Ook ander onderzoek laat zien dat vijandigheid tijdens een ruzie duidelijk samenhangt met minder tevredenheid over de relatie. Toch is het niet zo dat een probleem nooit direct benoemd kan worden: hoe dat uitpakt, hangt volgens onderzoekers af van de situatie.

Klacht of kritiek

Julie Gottman omschrijft kritiek als een probleem wijten aan een karakterfout van de partner. In een TED-lezing uit 2024 gebruikt ze het voorbeeld van een rommelige keuken. ‘Waarom ben je zo’n sloddervos?’ is dan kritiek: het gaat niet meer over de keuken, maar over wie de ander is. In een interview uit 2015 beschrijft ze de andere manier: zeggen dat je gefrustreerd of boos bent, en dan ‘waarover, niet over wie’.

Onderzoekers die de begrippen van Gottman gebruiken, omschrijven kritiek als een aanval op het karakter van de partner, die verschilt van een klacht over gedrag. Twee voorbeeldzinnen maken het verschil duidelijk:

  • ‘Je had beloofd te bellen als je later zou zijn, en dat is niet gebeurd.’ Dit is een klacht: het gaat over één situatie.
  • ‘Je denkt ook nooit aan iemand anders dan jezelf.’ Dit is kritiek: het gaat over het karakter van de ander.

Kritiek is een van de vier patronen die Gottman beschreef. Een ander patroon, minachting, lijkt er volgens Julie Gottman op, maar komt voort uit een gevoel van meerderheid. Over alle vier de patronen gaat de vier ruiters van Gottman.

Wat onderzoek zegt over vijandigheid

Erica Woodin bracht in 2011 64 onderzoeken samen waarin het gedrag van in totaal ruim 5.000 stellen tijdens een ruzie was geobserveerd en gecodeerd. Ze deelde het gedrag in vijf groepen in: vijandigheid, spanning, terugtrekken, problemen oplossen en intimiteit. Vijandigheid hing bij zowel mannen als vrouwen duidelijk samen met minder tevredenheid over de relatie. Bij spanning en terugtrekken was dat verband kleiner. Problemen oplossen en intimiteit hingen juist samen met meer tevredenheid.

Vrouwen lieten in de onderzoeken iets vaker vijandigheid zien, mannen iets vaker terugtrekking. Die verschillen tussen mannen en vrouwen waren klein.

Kritiek en verdediging

Joseph Beeney en collega’s filmden 130 stellen uit de psychiatrische zorg tijdens een ruziegesprek. Partners met meer klachten van een borderline persoonlijkheidsstoornis gaven meer kritiek. Hun partners reageerden vaker met verdedigen en dichtklappen. Het onderzoek liet samenhang zien en geen oorzaak. John Gottman zegt in een interview uit 2024 dat een gesprek dat begint met ‘als jij…’ verdediging oproept.

Hoe het begin van een gesprek meetelt

Sybil Carrère en John Gottman bekeken de ruziegesprekken van 124 pas getrouwde stellen. Met alleen de eerste drie minuten van zo’n gesprek konden ze voorspellen welke stellen zes jaar later waren gescheiden. Hoe een gesprek begint, zegt dus veel over hoe het verder gaat.

Volgens de Gottmans verloopt een moeilijk gesprek beter als het begint met wat iemand zelf voelt, over welke situatie het gaat en wat die persoon wel graag wil. Zij noemen dat een zachte start. Een verwante manier van praten staat in de ik-boodschap.

Verwijten en hoe partners gedrag verklaren

Bij een verwijt gaat het niet alleen om wat iemand zegt, maar ook om hoe iemand het gedrag van de ander verklaart. Is de ander te laat omdat het druk was op de weg, of omdat die persoon ‘nu eenmaal nooit rekening houdt met anderen’?

Thomas Bradbury en Frank Fincham zetten in 1990 het onderzoek naar zulke verklaringen op een rij. Ontevreden partners verklaarden het gedrag van hun partner vaker op een manier die dat gedrag in een negatief daglicht zette. Volgens hun overzicht wijzen experimenten, onderzoek naar therapie en langlopend onderzoek erop dat zulke verklaringen de tevredenheid over het huwelijk ook kunnen beïnvloeden, en niet alleen een gevolg zijn van ontevredenheid.

Kritiek in het patroon van eisen en terugtrekken

Kritiek speelt ook een rol in een bekend patroon bij terugkerende ruzies. De ene partner dringt aan met verzoeken, klachten en kritiek, de ander trekt zich terug. Andrew Christensen en Christopher Heavey lieten in 1990 zien dat vooral de partner die iets anders wil, aandringt. Wie moet veranderen, trekt zich vaker terug. Meer over dat patroon staat in steeds dezelfde ruzie.

Is direct benoemen altijd schadelijk?

Nee, volgens psychologen Nickola Overall en James McNulty. In hun overzicht uit 2017 schrijven ze dat directe tegenspraak gunstig kan zijn als er een ernstig probleem is en de partner ook kan veranderen. Het kan wel schaden als de partner niet zeker genoeg is om er goed op te reageren. Een mildere, vriendelijke aanpak werkt volgens hen juist beter bij kleine problemen, bij dingen die niet te veranderen zijn, of bij een partner die snel in de verdediging schiet. Het verschil tussen een probleem benoemen en de ander als persoon aanvallen blijft daarbij bestaan. Meer over ruzies in het algemeen staat in ruzie in een relatie.

Wanneer kritiek kleineren wordt

In elke relatie wordt weleens iets verwijtends gezegd. Het is iets anders als iemand de ander steeds kleineert, uitlacht of vernedert. Veilig Thuis noemt vernederen als een van de signalen van dwingende controle, een vorm van psychisch geweld die vaak verborgen blijft. Meer daarover staat in emotionele mishandeling.

Veilig Thuis geeft advies bij twijfel over de eigen relatie of bij zorgen om iemand anders. Het is gratis en dag en nacht bereikbaar op 0800-2000, ook anoniem. Bij direct gevaar: 112. Bij psychische klachten kun je terecht bij je huisarts.

Meer over ruzie, vertrouwen en controle staat in het overzicht relatieproblemen.

Bronnen

  1. Gottman, J. & Gottman, J. (12 juni 2024). Even healthy couples fight: the difference is how. TED. Transcript via rosetta.to. rosetta.to
  2. Talks at Google (19 december 2015). Modern Romance interview: Dr. John & Julie Gottman. Transcript via rosetta.to. rosetta.to
  3. Beeney, J.E., Hallquist, M.N., Scott, L.N., Ringwald, W.R., Stepp, S.D., Lazarus, S.A., Mattia, A.A. & Pilkonis, P.A. (2019). The emotional bank account and the four horsemen of the apocalypse in romantic relationships of people with borderline personality disorder: A dyadic observational study. Clinical Psychological Science, 7(5), 1063–1077. doi.org/10.1177/2167702619830647
  4. Woodin, E.M. (2011). A two-dimensional approach to relationship conflict: Meta-analytic findings. Journal of Family Psychology, 25(3), 325–335. doi.org/10.1037/a0023791
  5. Reese, H. (22 januari 2024). How to fight without hurting your relationship. Greater Good Magazine, UC Berkeley. greatergood.berkeley.edu
  6. Carrère, S. & Gottman, J.M. (1999). Predicting divorce among newlyweds from the first three minutes of a marital conflict discussion. Family Process, 38(3), 293–301. doi.org/10.1111/j.1545-5300.1999.00293.x
  7. Bradbury, T.N. & Fincham, F.D. (1990). Attributions in marriage: Review and critique. Psychological Bulletin, 107(1), 3–33. doi.org/10.1037/0033-2909.107.1.3
  8. Christensen, A. & Heavey, C.L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73–81. doi.org/10.1037/0022-3514.59.1.73
  9. Overall, N.C. & McNulty, J.K. (2017). What type of communication during conflict is beneficial for intimate relationships? Current Opinion in Psychology, 13, 1–5. doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.03.002
  10. Veilig Thuis. Dwingende controle verwoest levens. veiligthuis.nl
  11. Veilig Thuis. Home. veiligthuis.nl

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen